یکی از مهمترین فرآیندهای معماری و شهری هر منطقه، طراحی و اجرا دانشگاهها است. اصولاً دانشگاه نمادی از فرهنگ و اجتماع جامعه شناخته میشود. از اینرو، لازم است طراحی آن با دقت و حساسیت بالایی انجام گیرد. از این دیدگاه، گروه معماری و طراحی حس، همراستا با نیازهای دانشجویان و اساتید، میتواند فضاهایی را طراحی کند که علاوهبر تأمین نیازهای آموزشی و پژوهشی این افراد، احساس تعلقخاطر و توانایی برای رشد علمی و فردی را نیز در آنها ایجاد نماید. این طراحی شامل موقعیت مکانی دانشگاه، دسترسیها، طراحی فضاهای آموزشی و تحقیقاتی با توجه به ویژگیهای فرهنگی و بومی منطقه، ساختار فضایی و ایجاد ارتباط مؤثر بین بخشهای مختلف آن میشود.
به طور کلی، طراحی دانشگاهها با توجه به نیازها و ویژگیهای خاص هر رشته تقسیمبندی میشوند؛ بهعنوانمثال، طراحی دانشکده هنر و معماری در مقایسه با طراحی دانشگاههای مهندسی، حقوق یا علوم انسانی از زمین تا آسمان متفاوت است. در پارهای موارد نیز ممکن است یک دانشگاه تمامی رشتههای مختلف را در خود جای دهد که در این صورت، هر رشتهای به مجموعهای از زیرساختها و فضاهای تخصصی نیاز دارد.
در طراحی دانشگاه توجه به عناصر مهمی همچون موقعیت مکانی ساختمان، قرارگیری صحیح فضاها و سیرکولاسیون مناسب مجموعه نیز از مطلوبیت ویژهای برخوردار است. این فرآیند باید فضایی برای انگیزه، خلاقیت و تعاملات اجتماعی دانشجو را فراهم کند. در کشور ما به دلیل تنوع فرهنگی و بومی گسترده، طراحی و اجرا دانشگاه نیز با درنظرگرفتن این موارد انجام میگیرد.
نحوه طراحی فضاهای آموزشی دانشگاه باید به گونهای انجام شود که فرآیند آموزش را به بهترین شکل ممکن پشتیبانی کند. این طراحی شامل فضاهایی مانند کلاسهای درس، آزمایشگاهها، کتابخانهها و دیگر بخشهایی میشوند که هر کدام نقش مهمی در آموزش ایفا میکنند. خیلی مهم است این فضاها، در تعامل با یکدیگر و به شکلی منظم و کارآمد قرار گیرند تا دانشجویان نیز به راحتی از آنها استفاده نمایند.
عناصری مانند نور کافی و مناسب، تهویه خوب، به کارگیری مصالح باکیفیت و چیدمان درست در فضاهای آموزشی نقش موثری بر یادگیری سریع و آسان دارند. با هم این به تشریح این موارد میپردازیم.
طراحی کلاسهای درس در دانشگاه به نحوی صورت گیرد که ارتباط بصری دانشجو با استاد و تخته کاملاً برقرار باشد. در این راستا، مهم است که به اصول زاویه دید و نظم در چیدمان صندلیها توجه ویژهای شود. با رعایت این موارد حتی دانشجویان انتهای کلاس نیز به حرکات استاد و جزئیات روی تخته اشراف کامل دارند.
با توجه به آنچه در بالا ذکر کردیم، طراحی کلاسهای درسی در دانشگاه عموماً به دو تیپ اصلی مربع و مستطیل دستهبندی میشوند که هرکدام ویژگیها و کاربردهای خاص خود را دارند. کلاسهای تیپ مستطیلی استانداردی رایج در طراحی و اجرا دانشگاه هستند. در این شکل از طراحی، استاد و دانشجو در زاویه مناسبی قرار گرفته و نظم بصری بالایی در کلاس برقرار است.
در کلاسهای تیپ مربع، تراکم فضایی بالاتر است، از اینرو، تعامل بیشتری بین استاد و دانشجو فراهم میشود. با اینحال در ظرفیتهای بالا این طراحی، احتمال محدودیتهایی نیز در زاویه دید استاد و دانشجو وجود دارد؛ زیرا ابعاد و چیدمان تیپ مربع کلاس تأثیر مستقیمی روی خطوط دید؛ همچنین کیفیت ارتباط بصری میگذارند.
در طراحی دفاتر اساتید، ایجاد فضای حرفهای و هم دلپذیر امری ضروری است. از آنجا که این فضا بیشتر محلی برای برگزاری جلسات مشاوره، تعامل با دانشجویان و توسعه ایدههای جدید است؛ بنابراین در طراحی دفاتر اساتید لازم است همزمان به تسهیل عملکرد روزانه اساتید و ایجاد فضای آرامبخش اهمیت داده شود.
با استفاده از مبلمان و چیدمان مناسب آنها؛ کمدهایی جهت نگهداری اسناد؛ همچنین امکانات لازم برای مطالعه و تحقیق (میزهایی با ابعاد ۸۰×۷۰ یا ۱۵۰×۷۰) میتوان فضایی را طراحی نمود که در عین بازدهی بالا، احساس مثبت و انگیزشی به اساتید القا کند.
یکی از فضاهای دانشگاهی که توجه به اصول طراحی آن، تأثیر زیادی روی افزایش بهرهوری و راحتی کارکنان و دانشجویان دارد، دفاتر اداری و آموزشی آن است. در این فضا طراحی و درنظرگرفتن ابعاد استاندارد مبلمان و تجهیزات مرتبط با آن همچون میزهای کار و میزهای کامپیوتری، باعث افزایش تمرکز و کاهش خستگی کارکنان میشود. استفاده از صندلیهای ارگونومیک که قابلیت تنظیم چرخ دارند، نیز احساس راحتی زیادی برای کارکنان فراهم میآورد.
فضاهای کمکآموزشی دانشگاه به عنوان بستری جهت توسعه یادگیری و تحقیق، نیاز است تا محیط پویایی را فراهم کنند. این فضا شامل بخشهای متنوع زیر میشود.
بخش کامپیوتر یکی از مهمترین بخشهایی است که دانشجویان میتوانند برای انجام پروژههای دانشجویی، طراحیهای گرافیکی و محاسبات علمی از آن استفاده کنند. پیشرفت روزافزون کامپیوتر و استفاده از آن در علوم مختلف، نقش مهمی در توانمندسازی دانشجویان دارد. این بخش این امکان را به دانشجویان میدهد که به منابع دیجیتال و نرمافزارهای تخصصی دسترسی پیدا کنند و پروژههای با کیفیت بالایی را انجام دهند.
یکی از اساسیترین بخشهای دانشگاه که بهعنوان مرکزی برای گسترش دانش نظری و پژوهشی عمل میکند، کتابخانه تخصصی است. این فضا با داشتن مجموعهای از کتب تخصصی، مجلات علمی و منابع بهروز بستر مناسبی را برای دانشجویان فراهم میآورد تا به مطالعه بپردازند. با این توصیفات، طراحی استاندارد کتابخانه در دانشگاه، دسترسی دانشجو را به منابع علمی تسهیل کرده و یادگیری را در او تقویت مینماید.
طراحی کتابخانه تخصصی دانشگاه باید شامل فضاهایی برای مخزن، سالن مطالعه و بخش خدمات باشد تا نیازهای کاربران را به طور کامل پوشش دهد. رنگ لازمه این فضا، ترجیحاً رنگهای ملایم هستند تا از خستگی چشم در فواصل طولانی مطالعه جلوگیری کند. برای برقراری آرامش حداکثری در این فضا استفاده از مصالح عایق صدا و طراحی درست محل استقرار کتابخانه در مجموعه امری ضروری است.
سالن مطالعه همان مکانی است که دانشجو میتواند در سکوت و آرامش محض به مطالعه در کتب مرجع و تحقیق در کتب متعدد بپردازد. در این سالن باید فضاهایی برای قفسه کتاب و میزهایی برای مطالعه انفرادی و هم گروهی به کار برده شود. شایان ذکر است، دیزاین بخش مطالعه انفرادی در محل کمتردد انجام گیرد. این به آن دلیل است که تمرکز کاربر فراهم شود.
در طراحی و اجرا فضاهای آموزشی همچون دانشگاه، بخش ویژهای برای نگهداری اسناد و مدارک تخصصی در نظر گرفته میشود. این بخش در واقع تمامی نیازهای دانشجویان و اساتید را در زمینه دسترسی به پایاننامهها، پروژههای پژوهشی، مقالات علمی و دیگر جزوات ارزشمند پوشش میدهد.
سالن آمفیتئاتر برای برگزاری سمینارهای مختلف و مهم، سخنرانیها و دیگر فعالیتهای دانشجویی مورد استفاده قرار میگیرد. این فضا بخشهای متعددی را شامل میشود که عبارتند از:
فضاهای خدماتی و زیرساختی در دانشگاه، در واقع ستونهای اساسی برای عملکرد صحیح و هماهنگ مجموعه هستند. این فضاها تأسیسات گرمایش و سرمایش، تأمین برق، آب، فضاهای ذخیرهسازی، سرویسهای بهداشتی و حتی پارکینگها و راههای دسترسی را شامل میشوند. نکتهای که مهم است، طراحی این بخشها با رویکردی هوشمندانه است تا محیط امن، بهینه و کارآمدی را در دانشگاه ایجاد کنند. موارد زیر نمونههایی از این فضاها به شمار میآیند.
سیستم تلفن سنترال ارتباطات داخلی و خارجی دانشگاه را تسهیل میکند. لازم است این مرکز در فضایی که عموم به آن دسترسی نداشته و تردد نمیکنند، طراحی شود. از آنجا که این دستگاه حین کار به خودی خود سروصدای زیادی را تولید میکند، آن را در فضایی جدا از محل اپراتور قرار میدهند. بر همین اساس، اتاق تلفن در دانشگاه به دو بخش تقسیم میشود: یکی برای دستگاهها و دیگری برای اپراتور.
موتورخانه دانشگاه، گرما، سرمایش و آب گرم مورد نیاز ساختمان را تأمین میکند. فناوری به کار رفته در این دستگاه، این امکان را به وجود میآورد تا مصرف انرژی، بهینه و عملکرد سیستم پایدار باشد. برخورداری از برق اضطراری، مزیت دیگر آن است تا در مواقع قطعی برق، انرژی لازم برای سیستمهای ضروری فراهم شود.
ضروری است در کنار موتورخانه، یک اتاق برای تکنسینها طراحی شود تا امور مربوط به نگهداری وسایل و تعمیرات دانشگاه بهراحتی صورت گیرد. در این صورت، تمامی دستگاهها در بهترین وضعیت ممکن قرار میگیرند.
بدیهی است، تجهیزات بهداشتی در طراحی و اجرا دانشگاه از اهمیت والایی برخوردار است. در این میان به منظور راحتی دانشجو لازم است، به تعداد کافی، سرویس بهداشتی ترجیحاً برای هر ۱۰۰ نفر، ۶ سرویس در نظر گرفته شود.
مهم است برای نظم در چیدمان لباسها و وسایل ضروری، فضایی با عنوان رختکنهای چندگانه با قفسههایی اختصاصی برای هر کدام ایجاد شود. قفسهها نیز با اندازههای استانداردی طراحی شوند تا کاربری آسان و دسترسی راحت به لوازم شخصی صورت گیرد.
در نهایت، با استفاده از مواد مقاوم و ضدآب، میتوان عمر مفید رختکنها را افزایش داد. طراحی مدرن و کاربرپسند این فضا، حس راحتی و آرامش را در دانشجو به ارمغان میآورد.
در این مطلب از گروه معماری و طراحی حس، پروسه طراحی و اجرا دانشگاه را از ابعاد مختلف بررسی کردیم. طراحی دانشگاه با توجه به نیازهای متنوع دانشجو، اساتید و پژوهشگران، میتواند رشد فردی و اجتماعی آنها را در همه زمینهها فراهم کرده و فضای پویا، خلاقانه و کارآمدی را برای شکوفایی استعدادها به ارم
ما در استودیو معماری و طراحی حس در تلاش هستیم مخاطبانمان بتوانند انعکاسی شفاف از چیزی که در ذهن دارند را با رعایت اصول طراحی و همچنین شخصیسازی بر اساس سبک زندگیشان ببینند.
ما به جزئیات اهمیت میدهیم، چرا که باور داریم طراحی خوب از دل توجه به نیازهای پنهان زندگی روزمره بیرون میآید.
